Het bezoek van de Dalai Lama aan Nederland was een hele gebeurtenis. Allerlei politici zwermden om Zijne Heiligheid Tenzin Gyatso heen om hem te vertellen dat ze hem volmondig steunden (met slechts één die niet op kwam dagen). Gevraagd naar wat hij kwam doen in Nederland vertelde hij vrolijk: “to sell my smile!”. Natuurlijk behoort de Nederlandse steun uitgesproken te worden. Maar feitelijk benadrukken dit soort reizen alleen maar dat de Dalai Lama, na 50 jaar zwoegen in ballingschap, gefaald heeft.

En het had zo mooi kunnen zijn. Tenzin Gyatso staat al jaren bekend om zijn geluiden van geweldloosheid en verzoening – ook tegenover de Chinese bezetter. Hoewel hij aanvankelijk nog de volle onafhankelijkheid propageerde, kreeg hij overal nul op het rekest. Dit leidde hem ertoe om de wereldregeringen (waaronder ook de Chinese) te overtuigen van de ‘Middle Way’; geen onafhankelijkheid, maar autonomie voor Tibet binnen China (zie een uitgebreide tekst over de Middle Way hier). Deze middenweg was geen gemakkelijke boodschap. Enerzijds werd de Dalai Lama van Chinese zijde nog steeds beschuldigd van separatisme, en anderzijds werd hij door de Tibetan Youth Congress (het fundament van de Tibetaanse regering in ballingschap) beschuldigd van collaboratie. De enigen die wel vatbaar waren voor deze geweldloze variant waren de Westerse wereldleiders – maar concrete hulp bleef uit.

Afgelopen maart werd het 50-jarige jubileum herdacht van Tibetaanse opstand, maar een onafhankelijk of daadwerkelijk autonoom Tibet lijkt verder weg dan ooit. Han-Chinese immigranten komen inmiddels in grote getalen richting Tibet, werkend voor de mijnindustrie en andere overheidsdiensten. De claim van de Tibetaanse overheid dat deze migratie een bewuste strategie is lijkt zeer aannemelijk, en Tibetaanse cultuur vervliegt elke dag een stukje meer. Hoe redelijk dit ook is geweest, de strategie heeft gefaald.

Dit roept de vraag op welke koers een volgende Dalai Lama zal varen. Een voortzetting van de Middle Way betekent niet minder dan het verlies te accepteren. Als hiervoor gekozen wordt zal de Tibetaanse cultuur op voorzienbare termijn meer het karakter van een religie krijgen dan een echte nationaliteit. Het is echter waarschijnlijker dat de Tibetaanse houding zal verharden. Met het aftreden of overlijden van Tenzin Gyatso zal de Chinese overheid ook een stap willen zetten; wellicht een eigen Dalai Lama kiezen, of het instituut expliciet afschaffen. Een confrontatie kan haast niet uitblijven. In vergelijking met die nieuwe generatie zullen Chinese leiders wellicht nog terugverlangen naar het kalme en gebalanceerde leiderschap van nu.

Tenzin Gyatso wordt op 6 juli aanstaande 74 jaar, en is naar eigen zeggen moe van het vechten. Afgelopen november verklaarde hij ook zelf dat zijn aanpak gefaald heeft. Ook in een recent interview met Fareed Zakaria van NewsWeek/CNN is duidelijk dat hij zinspeelt op een vervroegde aftreden. Dit ondanks het feit dat het ambt van Dalai Lama alleen na de dood over kan gaan naar een ander via reincarnatie. “Since I was 16 years old, I have carried responsibilities, and throughout Tibet’s darkest history. There should be a a limit.” (…)  “My position is semi-retired. I look forward to complete retirement. My retirement is also my human right.”